मल्ल वंश (१२औं–१८औं शताब्दी) नेपाली इतिहासको सबैभन्दा सांस्कृतिक रूपमा जीवन्त अवधिहरूमध्ये एक थियो। मल्ल शासनमा, काठमाडौं उपत्यका कला, वास्तुकला, र व्यापारको केन्द्र बन्यो। काठमाडौं, पाटन, र भक्तपुर का तीन सहरहरू प्रतिद्वन्द्वी नगर-राज्यहरूमा विकसित भए, प्रत्येकको आफ्नै राजा, आफ्नै मन्दिर, र आफ्नै विशिष्ट पहिचान सहित।
मल्लहरूको उदय
मल्लहरू पहिलो पटक १२औं शताब्दीमा सत्तामा आए, लिच्छवि वंशको पतनले छोडेको शून्यता भर्दै। प्रारम्भिक मल्ल राजाहरूले एकीकृत काठमाडौं उपत्यकामा शासन गरे, तर समयसँगै, राज्य उत्तराधिकारीहरूबीच विभाजित भयो। १५औं शताब्दीसम्म, उपत्यका तीन स्वतन्त्र राज्यहरूमा विभाजित भएको थियो:
- कान्तिपुर (काठमाडौं)
- ललितपुर (पाटन)
- भादगाउँ (भक्तपुर)
प्रत्येक राज्यमा एक मल्ल राजाले शासन गर्थे, र उनीहरूले साझा संस्कृति र भाषा बाँडे पनि, उनीहरू व्यापार, भूभाग, र प्रतिष्ठाको लागि बारम्बार लड्थे।
कला र वास्तुकलाको स्वर्ण युग
मल्ल राजाहरू कलाका महान संरक्षक थिए। उनीहरूले सबैभन्दा सुन्दर मन्दिर, दरबार, र सार्वजनिक चोकहरू निर्माण गर्न एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्थे। आज नेपालमा पर्यटकहरूले भ्रमण गर्ने धेरै प्रतिष्ठित संरचनाहरू यही कालमा निर्माण भएका थिए।
प्रसिद्ध उदाहरणहरू:
- कृष्ण मन्दिर (पाटन): १७औं शताब्दीमा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लद्वारा निर्मित एक अद्भुत ढुंगाको मन्दिर।
- न्यातपोल मन्दिर (भक्तपुर): सन् १७०२ मा निर्मित पाँच तल्ले प्यागोडा, नेपालको सबैभन्दा अग्लो मन्दिर।
- हनुमान ढोका दरबार क्षेत्र (काठमाडौं): राजकीय दरबार परिसर, धेरै मल्ल राजाहरूद्वारा विस्तारित।
- पाटन दरबार क्षेत्र: नेवारी वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमूना, मन्दिर र आँगनहरूले भरिपूर्ण।
मल्लहरूले नेवारी कला परम्परा पनि विकसित गरे, जसले हिन्दु र बौद्ध शैलीहरू मिश्रण गर्यो। नेवारी कारीगरहरू आफ्नो धातुकला, काठको नक्काशी, र चित्रकलाको लागि प्रसिद्ध भए।
समाज, धर्म, र संस्कृति
मल्ल समाज पदानुक्रमित तर सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध थियो। राजाहरूले हिन्दु धर्म र बौद्ध धर्म दुवैलाई संरक्षण गरे, र धार्मिक चाडपर्वहरू भव्य सार्वजनिक कार्यक्रम बने। इन्द्र जात्रा, बिस्केट जात्रा, र मच्छिन्द्रनाथ जात्रा चाडपर्वहरू, जुन आज पनि मनाइन्छ, तिनीहरूको उत्पत्ति मल्ल कालमा खोज्छन्।
नेपाल भाषा (नेवारी भाषा) यस समयमा फस्टायो, र साहित्य, संगीत, र नृत्यलाई उच्च मूल्य दिइयो। मल्लहरूले तिब्बत, भारत, र चीनसँग कूटनीतिक र व्यापारिक सम्बन्ध पनि राखे।
प्रतिद्वन्द्वता र पतन
उनीहरूको सांस्कृतिक उपलब्धिहरूका बावजुद, मल्लहरू राजनीतिक रूपमा विखण्डित थिए। उपत्यकाका तीन राज्यहरूले निरन्तर एकअर्कासँग लडे, आफ्नो रक्षा कमजोर बनाउँदै। यसैबीच, पश्चिममा गोरखा राज्य शाह वंशको नेतृत्वमा बलियो हुँदै गयो।
सन् १७६८ मा, पृथ्वीनारायण शाह, गोरखाका राजा, काठमाडौं विजय गरे, मल्ल शासनको अन्त्य गर्दै। सन् १७६९ सम्म, उनले सम्पूर्ण उपत्यकालाई आफ्नो शासनमा एकीकरण गरे।
विरासत
मल्ल विरासत आज काठमाडौं उपत्यकामा जताततै देखिन्छ। उनीहरूले सिर्जना गरेका दरबार क्षेत्रहरू, मन्दिरहरू, र चाडपर्वहरू अब युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र र प्रमुख पर्यटक आकर्षणहरू हुन्। उनीहरूले संरक्षण गरेको नेवारी संस्कृति नेपाली पहिचानको सबैभन्दा विशिष्ट र प्रसिद्ध पक्षहरूमध्ये एक रहिरहेको छ।
मल्ल कालले हामीलाई सम्झाउँछ कि राजनीतिक विभाजनको अर्थ सधैं सांस्कृतिक पतन होइन। उनीहरूका राज्यहरू लड्दा पनि, मल्लहरूले दक्षिण एशियाली इतिहासको केही महानतम कला र वास्तुकला उत्पादन गरे।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
मल्लहरू को थिए?
मल्लहरू १२औं देखि १८औं शताब्दीसम्म काठमाडौं उपत्यकामा शासन गर्ने वंश थिए, जो कला, वास्तुकला, र संस्कृतिमा उनीहरूको योगदानको लागि परिचित छन्।
मल्ल राज्य तीन सहरहरूमा किन विभाजित भयो?
मल्ल राजाको मृत्यु पछि, राज्य प्रायः उनका उत्तराधिकारीहरूबीच विभाजित हुन्थ्यो। १५औं शताब्दीसम्म, यसले तीन स्वतन्त्र राज्यहरूको गठन गर्यो: काठमाडौं, पाटन, र भक्तपुर।
मल्ल कालका सबैभन्दा प्रसिद्ध भवनहरू के हुन्?
पाटनको कृष्ण मन्दिर, भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर, र काठमाडौंको हनुमान ढोका दरबार क्षेत्र सबैभन्दा प्रसिद्धमध्ये छन्।
मल्ल वंश कसरी अन्त्य भयो?
मल्ल वंश सन् १७६८ मा अन्त्य भयो जब गोरखाका पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यका विजय गरे र नेपाल एकीकरण गरे।
अर्को पढ्नुहोस्: नेपालको एकीकरण — पृथ्वीनारायण शाहले कसरी छरिएका राज्यहरूलाई एकसाथ ल्याए।
सम्बन्धित जिल्लाहरू: काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, नुवाकोट