सन् १७४४ मा “नेपाल” भन्ने देश अस्तित्वमा थिएन। यो क्षेत्र ५० भन्दा बढी साना राज्यहरूको प्याचवर्क थियो — केही राजाहरूले शासन गर्ने, केही प्रमुखहरूले, सबै जमिन र शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने। ३० वर्षभित्र एक व्यक्तिले तिनीहरूलाई एउटै राष्ट्रमा जोड्नेछ।
त्यो व्यक्ति पृथ्वीनारायण शाह थिए, गोरखाको सानो पहाडी राज्यका राजा। उनको अभियान — नेपालको एकीकरण — आधुनिक देशको संस्थापक कथा हो।
एकीकरण अघिको संसार
१७४४ अघि, हिमाली क्षेत्र तीनवटा मोटामोटा समूहमा विभाजित थियो:
- चौबिसी राज्य — मध्य र पश्चिम नेपालका साना पहाडी राज्य
- बाइसी राज्य — पश्चिमी पहाडी राज्य
- मल्ल राज्य — काठमाडौँ उपत्यकाका तीन परिष्कृत सहर-राज्य: काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर
काठमाडौँ उपत्यकाका राज्य धनी तर प्रतिद्वन्द्वी थिए। पहाडी राज्य सैन्य रूपमा बलियो तर विभाजित थिए।
पृथ्वीनारायण शाह: मान्छे
१७२३ मा गोरखामा जन्मेका पृथ्वीनारायण शाह १७४३ मा २० वर्षको उमेरमा सिंहासनमा बसे। उनका बुबा नरभूपाल शाहले साना सैन्य सुधार सुरु गरिसकेका थिए। तर पृथ्वीनारायणको दृष्टि धेरै ठूलो थियो।
भनिन्छ उनले भनेका थिए:
“नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल हो।”
अर्थात्: देश चीन (उत्तर) र भारत (दक्षिण) बीचमा छ। बाँच्नका लागि यो एकीकृत र बलियो हुनुपर्छ।
अभियान: प्रमुख युद्धहरू
१. नुवाकोट (१७४४) — पहिलो विजय
पृथ्वीनारायणको पहिलो प्रमुख लक्ष्य नुवाकोट (नुवाकोट जिल्ला) थियो — काठमाडौँ र तिब्बतबीचको व्यापार मार्ग नियन्त्रण गर्ने पहाडी सहर।
१७४४ मा उनको सेनाले नुवाकोट कब्जा गर्यो। यो विजयले गोरखालाई दियो:
- हिमालपारि व्यापारको नियन्त्रण
- काठमाडौँ उपत्यकामाथि रणनीतिक आधार
- युवा राजाका लागि मनोबल वृद्धि
२. कीर्तिपुर (१७६७) — सबैभन्दा कठिन युद्ध
पृथ्वीनारायणले कीर्तिपुर (अहिले काठमाडौँ जिल्लाको भाग) माथि धेरै पटक आक्रमण गरे। पहिलो आक्रमण असफल भयो, र उनका भाइ सुरप्रताप शाहले आँखा गुमाए।
१७६७ मा तेस्रो प्रयासमा, लामो घेराबन्दीपछि, कीर्तिपुर अन्ततः पराजित भयो।
कीर्तिपुर सम्पूर्ण काठमाडौँ उपत्यका विजयको प्रारम्भ बिन्दु बन्यो।
३. काठमाडौँ उपत्यका (१७६८–१७६९)
सन् १७६८ मा इन्द्र जात्रा पर्वको समयमा, जब उपत्यकाका राजा र सैनिकहरू उत्सवमा व्यस्त थिए, पृथ्वीनारायणको सेनाले काठमाडौँ आक्रमण गरी कब्जा गर्यो।
केही महिनाभित्र पाटन (ललितपुर) आत्मसमर्पण गर्यो। १७६९ मा भक्तपुर — अन्तिम मल्ल गढ — पतन भयो।
४. पूर्वी र पश्चिमी अभियान
उपत्यका एकीकरणपछि, पृथ्वीनारायण पूर्व र पश्चिमतर्फ विस्तार भए:
- पूर्व: किरात र लिम्बुवान क्षेत्र (आधुनिक इलाम, धनकुटा, ताप्लेजुङ)
- पश्चिम: चौबिसी राज्य (आधुनिक कास्की, पाल्पा, गुल्मी)
सन् १७७५ मा उनको मृत्युसम्म, गोरखाले वर्तमान नेपालको अधिकांश भाग नियन्त्रण गर्यो।
एकीकरण कसरी हासिल भयो
पृथ्वीनारायणको सफलता केवल युद्धको बारेमा थिएन। उनले संयोजन प्रयोग गरे:
- सैन्य रणनीति — सहरभन्दा पहिले व्यापार मार्गमा आक्रमण
- कूटनीति — जहाँ सम्भव भयो गठबन्धन, जहाँ सम्भव भएन विजय
- आर्थिक युद्ध — काठमाडौँ उपत्यकालाई नाकाबन्दी गरी राजाहरूलाई कमजोर बनाउने
- आधुनिकीकरण — भारतीय र युरोपेली सैन्य सल्लाहकार नियुक्त
- समय — पर्वहरूमा आक्रमण जब सुरक्षा कमजोर हुन्छ
- पारिवारिक समर्थन — उनका भाइ र छोराहरू साथै लडे
विरासत
पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणले आधुनिक नेपाललाई स्थायी रूपमा आकार दियो:
- एकल राज्य — ५०+ राज्यको सट्टा
- राजधानी काठमाडौँ — १७६८ मा गोरखाबाट सारियो
- एकीकृत सेना — आधुनिक नेपाली सेनाको आधार
- राष्ट्रिय पहिचान — “नेपाल” एक देशको रूपमा
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
प्रश्न: आधुनिक नेपालको संस्थापक को हुन्? पृथ्वीनारायण शाह, गोरखाका राजा, जसले सन् १७४४ र १७७५ बीच ५० भन्दा बढी साना राज्यलाई आधुनिक नेपालमा एकीकरण गरे।
प्रश्न: नेपालको एकीकरण कहिले सुरु भयो? एकीकरण अभियान १७४४ मा नुवाकोट विजयसँग सुरु भयो।
प्रश्न: पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई किन एकीकरण गर्न चाहे? उनले विश्वास गरे कि विभाजित नेपाल विदेशी शक्तिहरूका लागि जोखिमपूर्ण हुनेछ।
प्रश्न: एकीकरण अभियानको सबैभन्दा कठिन युद्ध कुन थियो? कीर्तिपुरको युद्ध (१७६७) सबैभन्दा कठिन थियो।