अंग्रेज-नेपाल युद्ध (सन् १८१४–१८१६) नेपालको इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण मोड थियो। यो विस्तारवादी ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी र नवएकीकृत, महत्वाकांक्षी गोरखा राज्यबीचको भिडन्त थियो। युद्ध सुगौली सन्धिमा टुंगियो, जसले नेपाललाई ठूलो भूभाग गुमाउन बाध्य बनायो तर आजको नेपालको सीमा पनि लगभग निर्धारित गर्यो।
युद्धको बाटो
१९औं शताब्दीको सुरुवातसम्म, ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनीले भारतीय उपमहाद्वीपको अधिकांश भाग नियन्त्रण गरिसकेको थियो। यसैबीच, राजा पृथ्वीनारायण शाह र उनका उत्तराधिकारीहरूको नेतृत्वमा नेपालले छिटो विस्तार गरेको थियो। सन् १८१० सम्म, नेपाली सेनाले पश्चिममा सतलज नदीदेखि पूर्वमा टिस्टा नदीसम्मको भूभाग नियन्त्रण गरेको थियो — जुन आधुनिक नेपालभन्दा धेरै ठूलो थियो।
यो विस्तारले नेपाललाई ब्रिटिश स्वार्थसँग सिधा भिडन्तमा ल्यायो। तराई क्षेत्रमा सीमा विवाद, प्रतिद्वन्द्वी राज्यहरूलाई ब्रिटिश समर्थन, र व्यापार मार्ग नियन्त्रण गर्ने नेपालको प्रयासले तनाव बढायो। सन् १८१४ मा ब्रिटिशले युद्धको घोषणा गरे।
मुख्य युद्ध र व्यक्तित्वहरू
युद्ध धेरै मोर्चामा लडियो। ब्रिटिशले चारतर्फी आक्रमण गरे, तर भीमसेन थापा (शक्तिशाली प्रधानमन्त्री) र पौराणिक अमरसिंह थापा जस्ता कमाण्डरहरूको नेतृत्वमा नेपाली सेनाले कडा प्रतिरोध गर्यो।
सबैभन्दा प्रसिद्ध युद्धहरूमध्ये नालापानीको युद्ध (सन् १८१४) थियो, जहाँ बलभद्र कुँवरको नेतृत्वमा सानो नेपाली टुकडीले ठूलो ब्रिटिश सेनाविरुद्ध किल्लाको रक्षा गर्यो। नेपालीले अन्ततः किल्ला गुमाए पनि, उनीहरूको वीरताले ब्रिटिशहरूको सम्मान कमायो, जसले पछि उनीहरूको साहसको स्मारक निर्माण गरे।
अन्य मुख्य युद्धहरूमा जैथकको युद्ध, देवथलको युद्ध, र मकवानपुरको युद्ध समावेश थिए। सुरुवाती सफलताका बावजुद, नेपालको सानो सेना र सीमित स्रोतले ब्रिटिशविरुद्ध लामो युद्ध जारी राख्न सकेन।
सुगौली सन्धि (सन् १८१६)
सन् १८१६ सम्म, नेपाल शान्तिको लागि विनय गर्न बाध्य भयो। परिणामस्वरूप सुगौली सन्धि मार्च ४, १८१६ मा हस्ताक्षर भयो। यसका सर्तहरू कठोर थिए:
- नेपालले महाकाली नदीको पश्चिमको सबै भूभाग (कुमाउन र गढवाल सहित) ब्रिटिशलाई दियो।
- नेपालले मेची नदीको पूर्वको सबै भूभाग (सिक्किम र दार्जिलिङ सहित) ब्रिटिशलाई दियो।
- नेपालले तराईको समथर भूभागको नियन्त्रण छोड्यो, यद्यपि केही भाग पछि फिर्ता गरियो।
- काठमाडौंमा ब्रिटिश रेसिडेन्ट तैनाथ गरियो, जसले ब्रिटिशलाई नेपाली राजनीतिमा महत्वपूर्ण प्रभाव दियो।
सन्धिले नेपाललाई लगभग आजको आकारमा घटायो। यसले नेपालमा ब्रिटिश प्रभावको सुरुवात पनि गर्यो, जुन २०औं शताब्दीको मध्यसम्म रह्यो।
विरासत र परिणामहरू
अंग्रेज-नेपाल युद्धका दीर्घकालीन प्रभावहरू थिए:
- भूभागको क्षति: नेपालले आफ्नो एक तिहाइ भूभाग गुमायो, जसमा मूल्यवान व्यापार मार्ग र उर्वर भूमि समावेश थिए।
- ब्रिटिश प्रभाव: काठमाडौंमा ब्रिटिश रेसिडेन्ट शक्तिशाली राजनीतिक खेलाडी बने, दरबारको राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्दै अन्ततः राणा परिवारलाई सत्तामा आउन मद्दत गरे।
- गोरखा प्रतिष्ठा: नेपाली सैनिकहरूको वीरताले ब्रिटिशलाई यति प्रभावित गर्यो कि उनीहरूले गोरखाहरूलाई आफ्नै सेनामा भर्ती गर्न थाले। गोरखा सैनिकहरूले त्यसपछि ब्रिटिश र भारतीय सेनामा विशिष्टताका साथ सेवा गरेका छन्।
- राष्ट्रिय पहिचान: युद्ध र सुगौली सन्धि नेपाली इतिहासका निर्णायक क्षण बने, देशको सीमा र सार्वभौमिकताको बुझाइलाई आकार दिँदै।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
ब्रिटिशले नेपाल किन आक्रमण गरे?
ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनीले आफ्नो उत्तरी सीमा सुरक्षित गर्न, व्यापार मार्ग नियन्त्रण गर्न, र आफ्नो मानेको भूभागमा नेपाली विस्तार रोक्न चाहन्थ्यो।
युद्धमा नेपाली कमाण्डर को थिए?
भीमसेन थापा युद्धको समयमा नेपालका प्रधानमन्त्री र प्रभावकारी नेता थिए। फिल्ड कमाण्डरहरूमा अमरसिंह थापा र बलभद्र कुँवर समावेश थिए।
सुगौली सन्धि के थियो?
यो सन् १८१६ मा हस्ताक्षर भएको शान्ति सन्धि थियो जसले अंग्रेज-नेपाल युद्ध अन्त्य गर्यो। नेपालले ब्रिटिशलाई ठूलो भूभाग दियो र काठमाडौंमा ब्रिटिश रेसिडेन्ट स्वीकार गर्यो।
युद्धले नेपालको सीमामा कस्तो प्रभाव पार्यो?
युद्ध र सुगौली सन्धिले नेपालको आधुनिक सीमा स्थापित गर्यो, जुन सन् १८१६ देखि लगभग अपरिवर्तित छ।
अर्को पढ्नुहोस्: राणा शासन — युद्धपछिको अराजकताले कसरी राणा वंशको उदय भयो, जान्नुहोस्।
सम्बन्धित जिल्लाहरू: काठमाडौं, मकवानपुर, नुवाकोट, गोरखा, पाल्पा