एक शताब्दीभन्दा बढी समय, नेपालमा राजाहरूले होइन, एउटै परिवारले शासन गर्यो: राणाहरूले। सन् १८४६ देखि १९५१ सम्म, राणा प्रधानमन्त्रीहरूले निरंकुश शक्ति राखे, शाह राजाहरूलाई नाममात्रको बनाए, र नेपाललाई बाहिरी संसारबाट अलग राखे। उनीहरूको युग भव्य दरबार, कठोर निरंकुशता, र गहिरो सामाजिक असमानताको युग थियो।
जंगबहादुर राणाको उदय
राणा शासन रक्तबाट सुरु भयो। सन् १८४६ मा, जंगबहादुर कुँवरले कोत पर्व को आयोजना गरे, जुन दरबारको सभामा नेपालका कुलीन परिवारहरूको हिंसात्मक सफाया थियो। सयौं अभिजातहरू मारिए, र जंगबहादुर देशको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिको रूपमा उदाए। उनले प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति को उपाधि लिए, र पछि आफ्नो परिवारको स्थिति उचाल्न “राणा” उपनाम अपनाए।
जंगबहादुरले शक्ति सुदृढ गरे:
- प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई निर्वासन वा हत्या गरेर
- एउटा प्रणाली सिर्जना गरेर जहाँ प्रधानमन्त्रीत्व उनका भाइहरू र त्यसपछि भतिजाहरूलाई जान्थ्यो, शक्ति परिवारभित्रै राख्दै
- ब्रिटिशसँग गठबन्धन गरेर, जसले गोरखा सैनिक र अनुकूल व्यापार सर्तहरूको बदलामा उनलाई समर्थन गर्यो
राणाहरूले कसरी शासन गरे
राणा प्रणाली वंशानुगत कुलीनतन्त्र थियो। शाह राजाहरू सिंहासनमा रहे तर उनीहरूसँग वास्तविक अधिकार थिएन। प्रधानमन्त्रीले सेना, विदेश मामिला, र वित्त नियन्त्रण गर्थे।
राणा शासनका मुख्य विशेषताहरू:
- अलगाव: नेपाल बाहिरीहरूको लागि बन्द थियो। विदेशीहरूलाई प्रवेश गर्न विशेष अनुमति चाहिन्थ्यो, र नेपालीहरूलाई बाहिर जान अनुमति चाहिन्थ्यो।
- जमिन र सम्पत्ति: राणाहरूले आफैंलाई विशाल जग्गा (बिर्ता) दिए, धनी कुलीन वर्ग सिर्जना गर्दै जबकि किसानहरू संघर्ष गर्थे।
- सामाजिक पदानुक्रम: राणाहरूले आफ्नै वृत्तमा विवाह गरे र कठोर वर्ग प्रणाली सिर्जना गरे। शिक्षा कुलीनहरूमा सीमित थियो।
- ब्रिटिश गठबन्धन: राणाहरूले ब्रिटिश सेनालाई गोरखा सैनिक आपूर्ति गरे र बदलामा समर्थन पाए।
दरबारहरू र जनता
राणाहरूले काठमाडौंमा अत्यधिक दरबारहरू निर्माण गरे, जसमध्ये धेरै आज पनि छन्। सबैभन्दा प्रसिद्ध सिंहदरबार हो, जुन कुनै समय एशियाको सबैभन्दा ठूलो दरबार थियो। तर यो सम्पत्ति मूल्यमा आयो। अधिकांश नेपालीहरू गरिबीमा बाँचिरहेका थिए, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, वा राजनीतिक प्रतिनिधित्वमा पहुँच बिना।
राणा प्रणालीलाई चुनौती दिने सुधारकहरूलाई जेल वा मृत्युदण्ड दिइयो। आर्य समाज आन्दोलन र प्रारम्भिक लोकतान्त्रिक विचारकहरूलाई दबाइयो। असन्तुष्टि चुपचाप बढ्यो, विशेष गरी शिक्षित कुलीनहरूमा जसले भारतमा अध्ययन गरेका थिए र त्यहाँ लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरू देखेका थिए।
राणाहरूको पतन (१९५१)
राणा शासन सन् १९५१ मा समाप्त भयो, तर यसको पतनको बीज पहिले नै रोपिएको थियो। १९४० को दशकमा, राजा त्रिभुवनको समर्थनमा, जो राजकीय शक्ति पुनःस्थापित गर्न चाहन्थे, राणा विरोधी आन्दोलनहरूले गति लिए।
सन् १९५० मा, राजा त्रिभुवन भारतीय दूतावास र त्यसपछि भारत भागे, राजनीतिक संकट निम्त्याउँदै। भारतमा गठित लोकतान्त्रिक पार्टी नेपाली कांग्रेस ले सशस्त्र क्रान्ति सुरु गर्यो। भारतको मध्यस्थतामा, सन् १९५१ मा दिल्ली सम्झौता हस्ताक्षर भयो, र राणा शासनको स्थानमा गठबन्धन सरकार आयो।
राणाहरूले केही वर्ष थप प्रभाव राखे, तर उनीहरूको शताब्दीको निरंकुश शासनको अन्त्य भयो।
विरासत र परिणामहरू
राणा शासनले मिश्रित विरासत छोड्यो:
- पूर्वाधार: उनीहरूले सडक, दरबार, र सार्वजनिक भवनहरू निर्माण गरे, तर मुख्यतया आफ्नै स्वार्थको लागि।
- अलगाव: नेपाल शिक्षा, प्रविधि, र विश्वव्यापी संलग्नतामा पछि पर्यो।
- असमानता: राणाहरूको हातमा जमिन र सम्पत्तिको केन्द्रीकरणले दशकौंसम्म रहने गहिरो सामाजिक विभाजन सिर्जना गर्यो।
- गोरखा विरासत: राणा-ब्रिटिश गठबन्धनले गोरखा सैनिक परम्परालाई मजबुत बनायो, जुन आज पनि जारी छ।
राणा युगलाई यसको भव्यता र उत्पीडन दुवैको लागि सम्झिन्छ। यो नेपाली इतिहासको सबैभन्दा अध्ययन गरिएको अवधिहरूमध्ये एक हो।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
राणा शासनको संस्थापक को थिए?
जंगबहादुर राणा (मूलतः जंगबहादुर कुँवर) ले सन् १८४६ मा कोत पर्व पछि राणा शासन स्थापना गरे।
राणा शासन कति समय चल्यो?
राणा शासन सन् १८४६ देखि १९५१ सम्म, १०५ वर्ष चल्यो।
राणाहरूले नेपाललाई किन अलग राखे?
उनीहरू नियन्त्रण कायम राख्न र लोकतन्त्र जस्ता विदेशी विचारहरू फैलिनबाट रोक्न चाहन्थे। अलगावले उनीहरूलाई शक्ति र सम्पत्ति एकाधिकार गर्न पनि मद्दत गर्यो।
राणा शासन कसरी अन्त्य भयो?
नेपाली कांग्रेसले सशस्त्र क्रान्ति सुरु गरेपछि, राजा त्रिभुवन निर्वासनबाट फर्किएपछि, र दिल्ली सम्झौताले नयाँ गठबन्धन सरकार स्थापना गरेपछि यो सन् १९५१ मा अन्त्य भयो।
अर्को पढ्नुहोस्: राणा शासनको अन्त्य र १९५१ को क्रान्ति — लोकतन्त्र अन्ततः नेपालमा कसरी आयो, पूरा कथा।
सम्बन्धित जिल्लाहरू: काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, चितवन, पाल्पा