नेपालको इतिहास शाह वा राणाहरूबाट सुरु हुँदैन। ती वंशहरूभन्दा धेरै पहिले, काठमाडौं उपत्यकामा किराँतहरू र पछि लिच्छविहरू ले शासन गरे। यी प्राचीन कालहरूले आधुनिक नेपालको सांस्कृतिक, धार्मिक, र वास्तुकलाको जग बसाले।
किराँत वंश (लगभग ई.पू. ८०० – ई.सं. ३००)
प्राचीन ग्रन्थ र परम्पराका अनुसार, किराँतहरू काठमाडौं उपत्यकाका प्रारम्भिक शासक थिए। उनीहरू पूर्वबाट नेपाल प्रवेश गरेको र एक हजार वर्षभन्दा बढी चल्ने राज्य स्थापना गरेको मानिन्छ।
हामीलाई थाहा छ:
- किराँतहरू सम्भवतः तिब्बतो-बर्मेली मूलका थिए, जो आज नेपालमा रहेका राई र लिम्बु जस्ता जातीय समूहहरूसँग जोडिएका छन्।
- उनीहरूले प्रारम्भिक हिन्दु धर्म र प्रकृति पूजाको अभ्यास गर्थे।
- उनीहरू व्यापार, कृषि, र युद्धमा निपुण थिए।
- उनीहरूको राजधानी सम्भवतः काठमाडौं उपत्यकामा थियो।
के विवादित छ: किराँत कालको सही मिति र घटनाहरू अनिश्चित छन्। हामीलाई थाहा भएको धेरै कुरा पछिका ग्रन्थ र किंवदन्तीहरूबाट आउँछ, समकालीन अभिलेखबाट होइन। इतिहासकारहरूले किराँत युगलाई अर्ध-पौराणिक मान्छन् — सम्भवतः वास्तविक शासकहरूमा आधारित, तर समयसँगै बढाइचढाइ गरिएका विवरणहरूसहित।
लिच्छवि राज्य (लगभग ई.सं. ४००–७५०)
लिच्छविहरूलाई नेपाली इतिहासको पहिलो राम्ररी अभिलेखित वंश मानिन्छ। उनीहरूले काठमाडौं उपत्यकामा तीन शताब्दीभन्दा बढी शासन गरे र कला, संस्कृति, र शासनको स्वर्ण युगको रूपमा सम्झिन्छन्।
मुख्य उपलब्धिहरू:
- संगठित प्रशासन: लिच्छविहरूले अधिकारी, कर, र कानूनसहित संरचित सरकार स्थापना गरे।
- व्यापार र कूटनीति: उनीहरूले भारत र तिब्बतसँग बलियो सम्बन्ध राखे, र तिनीहरूबीचको महत्वपूर्ण व्यापार मार्ग नियन्त्रण गरे।
- कला र वास्तुकला: काठमाडौं उपत्यकाका धेरै पुराना हिन्दु मन्दिरहरू यही कालका हुन्। चाँगुनारायण मन्दिर एक प्रसिद्ध उदाहरण हो।
- धर्म: लिच्छविहरू हिन्दु थिए तर बौद्ध धर्मलाई पनि संरक्षण गर्थे। धार्मिक सहिष्णुताको यो भावना नेपाली संस्कृतिको परिभाषित विशेषता बन्यो।
- साहित्य र अभिलेख: लिच्छविहरूले धेरै ढुंगाका अभिलेखहरू छोडे, जसले मूल्यवान ऐतिहासिक अभिलेख प्रदान गर्छन्।
उल्लेखनीय शासकहरू:
- मानदेव प्रथम (लगभग ई.सं. ४६४–५०५): एक शक्तिशाली राजा जसले राज्य विस्तार गरे र महत्वपूर्ण अभिलेखहरू छोडे।
- अंशुवर्मा (लगभग ई.सं. ६०५–६२१): एक कुशल कूटनीतिज्ञ जसले आफ्नी छोरीको विवाह तिब्बती राजासँग गरे, तिब्बतसँग नेपालको सम्बन्ध मजबुत बनाउँदै।
- नरेन्द्रदेव (लगभग ई.सं. ६४३–६७९): एक शासक जसले नेपालको प्रशासन र व्यापारलाई थप विकसित गरे।
प्राचीन नेपालमा समाज र संस्कृति
प्राचीन नेपाल एक विविध समाज थियो। काठमाडौं उपत्यका किसान, व्यापारी, कारीगर, र पुजारीहरूको घर थियो। धर्मले दैनिक जीवनमा केन्द्रीय भूमिका खेल्यो, र हिन्दु धर्म र बौद्ध धर्म दुवै सँगै फस्टाए।
नेवार सभ्यता, जुन पछि कला र वास्तुकलाको लागि प्रसिद्ध हुनेछ, यही कालमा आकार लिन थाल्यो। भारत र तिब्बतसँगको व्यापारले सम्पत्ति र नयाँ विचारहरू ल्यायो, र उपत्यका सांस्कृतिक चौबाटो बन्यो।
विरासत र संक्रमण
लिच्छवि काल लगभग ई.सं. ७५० मा समाप्त भयो, र नेपाल विखण्डनको कालमा प्रवेश गर्यो। साना राज्यहरू उदाए, र काठमाडौं उपत्यका प्रतिस्पर्धी शासकहरूबीच विभाजित भयो। यो अस्थिरता अन्ततः मल्ल वंश मा परिणत भयो, जसले उपत्यकालाई पुनः एकीकरण गर्नेछ र अर्को स्वर्ण युगको सुरुवात गर्नेछ।
किराँत र लिच्छवि कालहरू महत्वपूर्ण छन् किनभने तिनले स्थापित गरे:
- नेपाली इतिहासमा काठमाडौं उपत्यकाको केन्द्रीय भूमिका
- धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक संश्लेषणको परम्परा
- नेपाली कला, वास्तुकला, र शासनको जग
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
किराँतहरू को थिए?
किराँतहरू काठमाडौं उपत्यकाका प्रारम्भिक अभिलेखित शासक थिए, जसले लिच्छविहरूभन्दा पहिले एक हजार वर्षभन्दा बढी शासन गरेको मानिन्छ।
लिच्छवि काल केका लागि परिचित थियो?
लिच्छवि काल (लगभग ई.सं. ४००–७५०) प्राचीन नेपालमा कला, वास्तुकला, व्यापार, र शासनको स्वर्ण युग मानिन्छ।
किराँतहरू साँच्चै अस्तित्वमा थिए?
अधिकांश इतिहासकारहरू विश्वास गर्छन् कि किराँतहरू वास्तविक शासक थिए, तर उनीहरूको शासनकालको विवरण अर्ध-पौराणिक छ र समकालीन अभिलेखहरूद्वारा पूर्ण रूपमा प्रमाणित छैन।
लिच्छविहरू पछि के भयो?
लिच्छवि काल पछि, नेपाल साना राज्यहरूमा विभाजित भयो जबसम्म मल्ल वंशले १२औं शताब्दीमा काठमाडौं उपत्यकालाई पुनः एकीकरण गरेन।
अर्को पढ्नुहोस्: मल्ल वंश — काठमाडौं उपत्यकामा नगर-राज्यहरू र वास्तुकलाको चमकको युग।
सम्बन्धित जिल्लाहरू: काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, नुवाकोट