मे २८, २००८ मा, नेपालले इतिहास रच्यो। केही महिना अघि निर्वाचित संविधान सभाले २४० वर्ष पुरानो शाह राजतन्त्र अन्त्य गर्न र नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्न मतदान गर्यो। यो दशकौंको संघर्षको परिणति थियो — १९५१ को क्रान्तिदेखि १९९० को जनआन्दोलनदेखि दशक लामो माओवादी विद्रोहसम्म। राजा बाहिर। जनता भित्र।
गणतन्त्रको बाटो
राजतन्त्रको अन्त्य रातारात भएन। यो घटनाहरूको शृंखलाको परिणाम थियो जसले राजाको वैधता र शक्ति कमजोर बनायो।
२००१ को दरबार हत्याकाण्ड: राजा वीरेन्द्र र अधिकांश राजपरिवारको हत्या राष्ट्रलाई स्तब्ध बनायो र राजतन्त्रको रहस्यलाई क्षति पुर्यायो। हत्याकाण्डबारे षड्यन्त्र सिद्धान्तहरूले दरबारप्रति जनताको विश्वास कमजोर बनाए।
राजा ज्ञानेन्द्रको शक्ति कब्जा: सन् २००५ मा, राजा ज्ञानेन्द्रले संसद विघटन गरे र निरंकुश शक्ति कब्जा गरे, माओवादी विद्रोहलाई पराजित गर्न आवश्यक रहेको दाबी गर्दै। यसको सट्टा, उनको निरंकुश शासनले राजनीतिक दलहरू र माओवादीहरूलाई उनको विरुद्धमा एकजुट गर्यो।
२००६ को जनआन्दोलन: विशाल सडक प्रदर्शनहरूले ज्ञानेन्द्रलाई निरंकुश शक्ति त्याग्न र संसद पुनःस्थापित गर्न बाध्य पार्यो। राजाको अधिकार गम्भीर रूपमा कमजोर भयो।
व्यापक शान्ति सम्झौता (२००६): माओवादीहरू मूलधारको राजनीतिमा सामेल हुन सहमत भए, र अन्तरिम संविधानले राजाको अधिकांश शक्तिहरू खोस्यो।
२००८ को संविधान सभा निर्वाचन
अप्रिल २००८ मा, नेपालले संविधान सभा को लागि निर्वाचन गर्यो — नयाँ संविधान लेख्ने निकाय। माओवादीहरू सबैभन्दा ठूलो दलको रूपमा उदाए, दुई वर्ष अघि गुरिल्ला युद्ध लडिरहेको समूहको लागि आश्चर्यजनक परिणाम।
मे २८, २००८ मा, संविधान सभाले आफ्नो पहिलो बैठक गर्यो। ऐतिहासिक मतदानमा, यसले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्यो, राजतन्त्र अन्त्य गर्दै। राजा ज्ञानेन्द्रलाई नारायणहिटी दरबार खाली गर्न १५ दिन दिइयो।
के परिवर्तन भयो
राजतन्त्रको अन्त्य प्रतीकात्मक परिवर्तनभन्दा बढी थियो। यसले नेपालको राजनीतिक व्यवस्थामा आधारभूत परिवर्तनलाई चिह्नित गर्यो:
- सार्वभौमिकता: शक्ति अब जनता र तिनका निर्वाचित प्रतिनिधिहरूमा निहित थियो, वंशानुगत राजामा होइन।
- संघीयता: नेपाल संघीय प्रान्तहरूमा पुनर्संरचना गरियो, क्षेत्रहरू र जातीय समूहहरूलाई बढी स्वायत्तता दिँदै।
- धर्मनिरपेक्षता: नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषणा गरियो, विश्वको एकमात्र हिन्दु राज्यको स्थिति अन्त्य गर्दै।
- समावेशी लोकतन्त्र: नयाँ व्यवस्थाले सीमान्तकृत समुदायहरू — दलित, जातीय अल्पसंख्यक, महिला — लाई राजनीतिमा समावेश गर्ने लक्ष्य राख्यो।
संविधानको लामो बाटो
संक्रमण सहज थिएन। पहिलो संविधान सभा संविधान उत्पादन गर्न असफल भयो र २०१२ मा विघटन भयो। २०१३ मा नयाँ निर्वाचन भयो, र वर्षौंको बहसपछि, नेपालको संविधान अन्ततः सेप्टेम्बर २०, २०१५ मा जारी भयो।
नयाँ संविधानले नेपाललाई सात प्रान्तको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रूपमा स्थापित गर्यो। यो विवादास्पद थियो — विशेष गरी मधेशी र थारू समुदायहरूमाझ, जसले आफ्ना चासोहरू पर्याप्त रूपमा सम्बोधन नभएको महसुस गरे — तर यसले राजतन्त्रबाट गणतन्त्रमा नेपालको संक्रमणको औपचारिक पूर्णता चिह्नित गर्यो।
विरासत र परिणामहरू
राजतन्त्रको अन्त्य नेपाली इतिहासको एउटा निर्णायक क्षण थियो:
- एउटा युगको अन्त्य: शाह वंश, जसले १७६८ देखि नेपालमा शासन गरेको थियो, गयो।
- राजनीतिक रूपान्तरण: नेपाल गणतन्त्र बन्यो, तर राजनीतिक अस्थिरता जारी रह्यो। सरकारहरू उठे र झरे, र क्रान्तिको वाचा आंशिक रूपमा मात्र पूरा भयो।
- अपूर्ण काम: संक्रमणकालीन न्याय, भ्रष्टाचार, र आर्थिक विकासका मुद्दाहरू प्रमुख चुनौतीहरू रहिरहेका छन्।
- प्रतीकात्मक विजय: धेरै नेपालीहरूको लागि, गणतन्त्रले यो विचारलाई प्रतिनिधित्व गर्छ कि कुनै परिवारसँग शासन गर्ने दैवी अधिकार छैन — कि शक्ति जनताको हो।
राजतन्त्रको अन्त्य नेपालको संघर्षको अन्त्य थिएन। तर यो नयाँ अध्यायको सुरुवात थियो।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
नेपालमा राजतन्त्र कहिले अन्त्य भयो?
संविधान सभाको पहिलो बैठकद्वारा मे २८, २००८ मा राजतन्त्र अन्त्य भयो।
नेपालको अन्तिम राजा को थिए?
राजा ज्ञानेन्द्र शाह नेपालको अन्तिम राजा थिए। उनलाई नारायणहिटी दरबार खाली गर्न १५ दिन दिइयो।
राजतन्त्र किन अन्त्य भयो?
२००१ को दरबार हत्याकाण्ड, राजा ज्ञानेन्द्रको २००५ को शक्ति कब्जा, २००६ को जनआन्दोलन, र माओवादी विद्रोह लगायत दशकौंको राजनीतिक संघर्षपछि राजतन्त्र अन्त्य भयो। २००८ को संविधान सभा निर्वाचनले जनताका प्रतिनिधिहरूलाई यसलाई अन्त्य गर्ने जनादेश दियो।
अहिले नेपालको राजनीतिक व्यवस्था के हो?
नेपाल सात प्रान्तको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र हो। राष्ट्रपति राष्ट्रप्रमुख हुन्, र प्रधानमन्त्री सरकारप्रमुख हुन्।
अर्को पढ्नुहोस्: पूरा शृंखलाको लागि इतिहास हब अन्वेषण गर्नुहोस्, वा यो इतिहासलाई आकार दिने भूमि हेर्न नेपालको भूगोल मा डुब्नुहोस्।
सम्बन्धित जिल्लाहरू: काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा, चितवन