फेब्रुअरी १३, १९९६ मा, एउटा सानो कम्युनिस्ट पार्टीले पश्चिमी नेपालका पहाडहरूमा सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्यो। थोरैले यो केही महिनाभन्दा बढी चल्ने अपेक्षा गरेका थिए। यसको सट्टा, यो दशक लामो गृहयुद्धमा परिणत भयो जसले १७,००० भन्दा बढीको ज्यान लियो, लाखौंलाई विस्थापित गर्यो, र अन्ततः नेपालको २४० वर्ष पुरानो राजतन्त्र अन्त्य गर्यो। माओवादी विद्रोह आधुनिक नेपाली इतिहासको सबैभन्दा परिणामकारी घटनाहरूमध्ये एक हो।
द्वन्द्वको जरा
माओवादी आन्दोलन कतैबाट अचानक उठेन। यो १९९० को जनआन्दोलनले बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित गरेपछि नेपालको राजनीतिक व्यवस्थाप्रति गहिरो असन्तुष्टिबाट जन्म्यो।
मानिसहरूले किन विद्रोह गरे:
- गरिबी र असमानता: लोकतन्त्रका बावजुद, अधिकांश नेपालीहरूको — विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा — आर्थिक अवस्था सुधार भएन। जमिनको स्वामित्व केन्द्रित रह्यो, र जातीय र जातीय भेदभाव कायम रह्यो।
- राजनीतिक भ्रष्टाचार: १९९० पछि सत्तामा आएका राजनीतिक दलहरूलाई भ्रष्ट, आत्म-सेवी, र साधारण मानिसहरूबाट अलग मानिन्थ्यो।
- असफल वाचाहरू: सरकारले ग्रामीण गरिबहरूलाई आधारभूत सेवाहरू, भूमि सुधार, वा आर्थिक अवसर प्रदान गर्न असफल भयो।
- माओवादी विचारधारा: पुष्पकमल दाहाल (जसलाई प्रचण्ड भनिन्छ) को नेतृत्वमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) ले वास्तविक परिवर्तन केवल सशस्त्र क्रान्तिले मात्र ल्याउन सक्छ भन्ने विश्वास गर्यो।
युद्ध सुरु हुन्छ (१९९६–२००१)
विद्रोह रोल्पा, रुकुम, र गोरखा जिल्लाहरूमा सुरु भयो, जहाँ माओवादी गुरिल्लाहरूले प्रहरी चौकी र सरकारी कार्यालयहरूमा आक्रमण गरे। सरकारले सुरुमा उनीहरूलाई सानो कानून-व्यवस्था समस्याको रूपमा खारेज गर्यो।
तर माओवादीहरूले छिट्टै शक्ति हासिल गरे। उनीहरूले:
- गरिब ग्रामीण समुदायहरू, विशेष गरी दलित र जातीय अल्पसंख्यकहरूबाट भर्ती गरे
- आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रहरूमा “जनसरकार” स्थापना गरे
- सेनासँग सिधा भिडन्तबाट बच्न गुरिल्ला रणनीति प्रयोग गरे
- भ्रष्ट अधिकारीहरू र जमिन्दारहरूलाई दण्ड दिएर सहानुभूति कमाए
२००१ सम्म, माओवादीहरूले पश्चिमी र मध्य नेपालमा महत्वपूर्ण भूभाग नियन्त्रण गरे।
दरबार हत्याकाण्ड र वृद्धि (२००१–२००५)
जुन १, २००१ मा, नेपाल नेपाल राजदरबार हत्याकाण्ड ले स्तब्ध भयो। युवराज दीपेन्द्रले राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, र अन्य केही राजपरिवारका सदस्यहरूलाई गोली हाने र त्यसपछि आफैंलाई गोली हाने। आधिकारिक व्याख्या — कि दीपेन्द्र मादक पदार्थ सेवन गरेको र विवाह विवादमा रिसाएको थियो — व्यापक रूपमा प्रश्न उठाइयो, र षड्यन्त्र सिद्धान्तहरू आज पनि कायम छन्।
ज्ञानेन्द्र, वीरेन्द्रका भाइ, राजा बने। २००२ मा, उनले संसद विघटन गरे र सिधा नियन्त्रण लिए, त्यसपछि २००५ मा उनले आपतकाल घोषणा गर्दै निरंकुश शक्ति कब्जा गरे। माओवादी विद्रोह तीव्र भयो, र राजाको निरंकुश शासनले उनका पूर्व समर्थकहरूलाई पनि अलग गर्यो।
१२-बुँदे सम्झौता र युद्धको अन्त्य (२००५–२००६)
नोभेम्बर २००५ मा, मूलधारका राजनीतिक दलहरूको सात दलीय गठबन्धन (SPA) र माओवादीहरूले दिल्लीमा १२-बुँदे सम्झौता मा हस्ताक्षर गरे। उनीहरूले राजाको निरंकुश शासन अन्त्य गर्न र लोकतन्त्र पुनःस्थापित गर्न सँगै काम गर्न सहमत भए।
अप्रिल २००६ मा, दोस्रो जनआन्दोलन (जसलाई लोकतान्त्रिक आन्दोलन पनि भनिन्छ) ले लाखौं मानिसहरूलाई सडकमा ल्यायो। राजालाई निरंकुश शक्ति त्याग्न र संसद पुनःस्थापित गर्न बाध्य पारियो।
नोभेम्बर २००६ मा, व्यापक शान्ति सम्झौता (CPA) हस्ताक्षर भयो, गृहयुद्ध औपचारिक रूपमा अन्त्य गर्दै। माओवादीहरू मूलधारको राजनीतिमा सामेल हुन सहमत भए, र उनीहरूका लडाकुहरूलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको निरीक्षणमा क्यान्टोनमेन्टहरूमा सीमित गरियो।
विरासत र परिणामहरू
माओवादी विद्रोहले गहिरो घाउ छोड्यो:
- मानवीय लागत: १७,००० भन्दा बढी मानिसहरू मारिए, र हजारौं थप विस्थापित वा बेपत्ता भए।
- राजनीतिक रूपान्तरण: विद्रोहले सिधै २००८ मा राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना गर्यो।
- माओवादी संक्रमण: माओवादीहरू मूलधारको राजनीतिक दल बने, चुनाव जिते र सरकारको नेतृत्व गरे। तर, उनीहरूको क्रान्तिकारी आदर्शहरू धेरै हदसम्म त्यागिए।
- अनसुल्झित मुद्दाहरू: पीडित परिवारहरू अझै न्याय र सत्यको प्रतीक्षामा छन्। युद्धबाट शान्तिमा संक्रमण अपूर्ण छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
माओवादी विद्रोह कहिले सुरु भयो?
यो फेब्रुअरी १३, १९९६ मा सुरु भयो, जब नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) ले पश्चिमी नेपालमा सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्यो।
माओवादी विद्रोहको नेतृत्व कसले गर्यो?
विद्रोहको नेतृत्व पुष्पकमल दाहाल, जसलाई उनको युद्धक नाम “प्रचण्ड” ले चिनिन्छ, र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) ले गर्यो।
गृहयुद्धमा कति मानिस मारिए?
दशक लामो द्वन्द्वमा १७,००० भन्दा बढी मानिसहरू मारिए, हजारौं थप विस्थापित वा बेपत्ता भए।
माओवादी विद्रोह कसरी अन्त्य भयो?
१२-बुँदे सम्झौता र २००६ को जनआन्दोलनले राजालाई शक्ति त्याग्न बाध्य पारेपछि, नोभेम्बर २००६ मा व्यापक शान्ति सम्झौतासँगै यो अन्त्य भयो।
अर्को पढ्नुहोस्: राजतन्त्रको अन्त्य — नेपाल २००८ मा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कसरी बन्यो।