धेरै मानिसहरूले नेपाललाई यसका तीन परम्परागत प्रदेशहरू — हिमाल, पहाड र तराई — मार्फत चिन्छन्। तर भूगोलविद्हरू, अनुसन्धानकर्ताहरू र सरकारी योजनाकारहरूले थप विस्तृत वर्गीकरण प्रयोग गर्छन्: पाँच भौगोलिक क्षेत्र।
प्रत्येक क्षेत्रको छुट्टै उचाइ, हावापानी, भूगर्भशास्त्र र भू-उपयोग छ।
एकै नजरमा पाँच क्षेत्र
| क्षेत्र | क्षेत्रफल हिस्सा | उचाइ | हावापानी |
|---|---|---|---|
| तराई | १४% | ५०० मि. मुनि | उष्ण |
| शिवालिक (चुरे) | १३–१५% | ५००–१,८०० मि. | उपोष्ण |
| मध्य पहाड | २९% | १,०००–२,५०० मि. | उपोष्णदेखि न्यानो समशीतोष्ण |
| उच्च पहाड | १९–२०% | २,०००–४,००० मि. | चिसो समशीतोष्ण |
| उच्च हिमाल | २३–२४% | ४,००० मि. माथि | अल्पाइनदेखि टुन्ड्रा |
१. तराई क्षेत्र
तराई नेपालको दक्षिणी पेटी हो — भारतीय सीमानजिकै फैलिएको समतल, उर्वर मैदान।
मुख्य तथ्य:
- उचाइ: ५०० मिटर मुनि
- क्षेत्रफल हिस्सा: ~१४%
- हावापानी: उष्णदेखि उपोष्ण — तातो, आर्द्र
- माटो: जलोढ, अत्यन्त उर्वर
तराई नेपालको कृषि हृदय हो — धान, गहुँ, उखु र जुटको बहुमत यहीँ उत्पादन हुन्छ। चितवन, बर्दिया र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज पनि यहीँ छन्।
प्रमुख जिल्लाहरू: झापा, मोरङ, सुनसरी, चितवन, बाँके, बर्दिया, कैलाली।
२. शिवालिक (चुरे) क्षेत्र
शिवालिक — नेपालीमा चुरे — हिमालय प्रणालीको सबैभन्दा नयाँ र संवेदनशील भाग हो।
मुख्य तथ्य:
- उचाइ: ५००–१,८०० मिटर
- क्षेत्रफल हिस्सा: ~१३–१५%
- हावापानी: उपोष्ण, तीव्र मनसुन
- भूगर्भशास्त्र: नयाँ, खुकुलो तलछट — अत्यन्त क्षयशील
चुरे तराई र मध्य पहाडबीच बफर जोनको काम गर्छ। यसका वनहरू वन्यजन्तु कोरिडोरका लागि महत्त्वपूर्ण छन्।
यो क्षेत्र गम्भीर वातावरणीय दबाबमा छ: वन विनाश, बालुवा खनन र पहिरो।
प्रमुख जिल्लाहरू: इलाम, उदयपुर, सिन्धुली, मकवानपुर, पाल्पा, दाङ, सुर्खेत।
३. मध्य पहाड क्षेत्र
मध्य पहाड नेपालको सबैभन्दा ठूलो भौगोलिक क्षेत्र हो, जसले देशको करिब एक तिहाइ ओगट्छ।
मुख्य तथ्य:
- उचाइ: १,०००–२,५०० मिटर
- क्षेत्रफल हिस्सा: ~२९%
- हावापानी: उपोष्णदेखि न्यानो समशीतोष्ण
यही क्षेत्रमा काठमाडौँ उपत्यका (काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर), पोखरा उपत्यका (कास्की) र ऐतिहासिक सहरहरू गोरखा र तानसेन (पाल्पा) पर्छन्।
मध्य पहाड नेपालको प्रतिष्ठित सीढी खेतीको भूमि हो।
प्रमुख जिल्लाहरू: काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, कास्की, गोरखा, पाल्पा, इलाम।
४. उच्च पहाड क्षेत्र
उच्च पहाड नेपालको मध्य हिमाली पेटी हो — पहाडभन्दा माथि तर सबैभन्दा अग्ला शिखरको हिउँ रेखाभन्दा तल।
मुख्य तथ्य:
- उचाइ: २,०००–४,००० मिटर
- क्षेत्रफल हिस्सा: ~१९–२०%
- हावापानी: चिसो समशीतोष्ण
- वनस्पति: कोणधारी वन, अल्पाइन झाडी
यो लालीगुराँस वन, याक चरन र नेपालका महान हिमालहरूको मध्य भिरालोको भूमि हो। लाङटाङ र हेलम्बु ट्रेक यही क्षेत्रबाट जान्छन्।
प्रमुख जिल्लाहरू: सोलुखुम्बु, रसुवा, मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा।
५. उच्च हिमाल क्षेत्र
उच्च हिमाल नेपालको सबैभन्दा अग्लो पेटी हो — महान हिमालयका हिउँले ढाकिएका शिखर र हिमनदीहरू।
मुख्य तथ्य:
- उचाइ: ४,००० मिटर माथि
- क्षेत्रफल हिस्सा: ~२३–२४%
- हावापानी: अल्पाइनदेखि आर्कटिक
यो क्षेत्रमा नेपालका आठ ८,००० मिटर हिमाल — सगरमाथा सहित — र सयौं हिमनदी छन्। यो नेपालका प्रमुख नदीहरूको स्रोत हो।
प्रमुख जिल्लाहरू: सोलुखुम्बु, ताप्लेजुङ, संखुवासभा, डोल्पा, मुस्ताङ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
प्रश्न: नेपालमा कति भौगोलिक क्षेत्र छन्? नेपालमा पाँच भौगोलिक क्षेत्र छन्: तराई, शिवालिक (चुरे), मध्य पहाड, उच्च पहाड र उच्च हिमाल।
प्रश्न: तीन र पाँच क्षेत्रबीच के फरक छ? “तीन क्षेत्र” (हिमाल, पहाड, तराई) परम्परागत सांस्कृतिक-भौगोलिक विभाजन हो। “पाँच क्षेत्र” भूगोलविद्हरूले प्रयोग गर्ने वैज्ञानिक वर्गीकरण हो।
प्रश्न: सबैभन्दा ठूलो भौगोलिक क्षेत्र कुन हो? मध्य पहाड ले नेपालको करिब २९% ओगट्छ।
प्रश्न: सबैभन्दा सानो क्षेत्र कुन हो? तराई ले करिब १४% ओगट्छ।
