नेपालले आफ्नो २३% भन्दा बढी भूभाग राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र, वन्यजन्तु आरक्ष र शिकार आरक्षको रूपमा संरक्षण गरेको छ। यो यसको आकारको देशका लागि उल्लेखनीय हो — र यो नेपालको वन्यजन्तु दक्षिण एशियामा सबैभन्दा विविध भएर नै छ।
तराईको बाघदेखि उच्च हिमालयको हिउँ चितुवासम्म, एक सिंगे गैंडादेखि रातो पाण्डासम्म, नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूले हजारौं प्रजातिको आश्रय दिन्छन्। यो पूर्ण गाइड हो।
नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सिंहावलोकन
| प्रकार | संख्या | कुल क्षेत्र |
|---|---|---|
| राष्ट्रिय निकुञ्ज | १२ | ~१०,७४७ वर्ग कि.मि. |
| संरक्षण क्षेत्र | ६ | ~८,४६३ वर्ग कि.मि. |
| वन्यजन्तु आरक्ष | १२ | ~१,१५९ वर्ग कि.मि. |
| शिकार आरक्ष | १ | १,३२५ वर्ग कि.मि. |
| रामसार साइट | १० | ~६०५ वर्ग कि.मि. |
सबैभन्दा ठूलो संरक्षित क्षेत्र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र (७,६२९ वर्ग कि.मि.) हो। सबैभन्दा पुरानो चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७३) हो।
नेपालका १२ राष्ट्रिय निकुञ्जहरू
१. चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७३)
नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज र युनेस्को विश्व सम्पदा स्थल (१९८४)। चितवन र नवलपुर जिल्लामा।
वन्यजन्तु: बाघ, गैंडा, गौर, जंगली हात्ती, गंगा डल्फिन, ५४४ चरा प्रजाति।
प्रवेश शुल्क: विदेशीका लागि रु. २,००० (प्रति दिन)।
२. सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७६)
युनेस्को विश्व सम्पदा स्थल (१९७९) जसमा सगरमाथा र शेर्पा मातृभूमि छ। सोलुखुम्बु मा।
वन्यजन्तु: हिउँ चितुवा, हिमाली थार, कस्तुरी मृग, रातो पाण्डा।
प्रवेश शुल्क: विदेशीका लागि रु. ३,०००।
३. बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९८८)
नेपालको सबैभन्दा ठूलो तराई निकुञ्ज (९६८ वर्ग कि.मि.), बर्दिया जिल्लामा। बाघ हेर्ने सबैभन्दा उत्तम ठाउँ (देशमा सबैभन्दा उच्च घनत्व)।
प्रवेश शुल्क: विदेशीका लागि रु. १,५००।
४. रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७६)
नेपालको सबैभन्दा सानो राष्ट्रिय निकुञ्ज (१०६ वर्ग कि.मि.), जसले रारा ताल — नेपालको सबैभन्दा ठूलो ताल — समेट्छ। मुगु र जुम्ला जिल्लामा।
प्रवेश शुल्क: विदेशीका लागि रु. ३,०००।
५. लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७६)
नेपालको पहिलो हिमाली राष्ट्रिय निकुञ्ज, काठमाडौँबाट नजिक। रसुवा, नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोक।
वन्यजन्तु: रातो पाण्डा, हिमाली कालो भालु, हिउँ चितुवा।
प्रवेश शुल्क: विदेशीका लागि रु. ३,०००।
६. शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९८४)
नेपालको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज (३,५५५ वर्ग कि.मि.), फोक्सुण्डो ताल (नेपालको सबैभन्दा गहिरो — १४५ मि.) सहित। डोल्पा जिल्लामा।
प्रवेश शुल्क: विदेशीका लागि रु. ३,०००।
७. शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज (२००२)
काठमाडौँ नजिकको निकुञ्ज (सहरबाट १२ कि.मि.)। काठमाडौँ, नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोक मा।
प्रवेश शुल्क: विदेशीका लागि रु. १,०००।
८. बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज (२०१०)
नेपालको नयाँ राष्ट्रिय निकुञ्ज (५५० वर्ग कि.मि.), बाँके जिल्लामा।
९. पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज (२०१७)
पर्सा जिल्लामा, चितवनसँग जोडिएको। ६२७ वर्ग कि.मि.।
१०. शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७६, २०१७ मा स्तरोन्नति)
कञ्चनपुर जिल्लामा, ३०५ वर्ग कि.मि.। संसारको सबैभन्दा ठूलो बाह्रसिंगे झारल बथान (२,००० भन्दा बढी) का लागि प्रसिद्ध।
११. खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९८४)
सुदूर पश्चिममा, २२५ वर्ग कि.मि., अछाम, बझाङ, बाजुरा र डोटी मा।
१२. मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९९२)
संखुवासभा र सोलुखुम्बु मा, १,५०० वर्ग कि.मि.। मकालु (८,४६३ मि.) सहित।
संरक्षण क्षेत्रहरू
राष्ट्रिय निकुञ्जभन्दा फरक, संरक्षण क्षेत्रहरूले मानव बस्तीलाई अनुमति दिन्छन्:
१. अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र (७,६२९ वर्ग कि.मि.) २. मनास्लु संरक्षण क्षेत्र (१,६६३ वर्ग कि.मि.) ३. कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र (२,०३५ वर्ग कि.मि.) ४. कृष्णसार संरक्षण क्षेत्र (०.१६ वर्ग कि.मि.) ५. अपि नम्पा संरक्षण क्षेत्र (१,९०३ वर्ग कि.मि.) ६. गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्र (२,१७९ वर्ग कि.मि.)
रामसार साइटहरू
नेपालमा १० रामसार साइट (अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वका सिमसार) छन्:
- कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष — जंगली भैंसीका लागि प्रसिद्ध
- बिसहजारी ताल (चितवन)
- जगदीशपुर जलाशय (कपिलवस्तु)
- घोडाघोडी ताल (कैलाली)
- फोक्सुण्डो ताल (डोल्पा)
- गोसाइँकुण्ड (रसुवा)
देख्न सकिने वन्यजन्तुहरू
| प्रजाति | कहाँ हेर्ने |
|---|---|
| बाघ | चितवन, बर्दिया |
| एक सिंगे गैंडा | चितवन, बर्दिया |
| हिउँ चितुवा | मुस्ताङ, डोल्पा |
| रातो पाण्डा | इलाम, ताप्लेजुङ |
| गंगा डल्फिन | बर्दिया (कर्णाली नदी) |
| हात्ती | झापा, चितवन |
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
प्रश्न: नेपालमा कति राष्ट्रिय निकुञ्ज छन्? नेपालमा १२ राष्ट्रिय निकुञ्ज, साथै ६ संरक्षण क्षेत्र, १२ वन्यजन्तु आरक्ष र १ शिकार आरक्ष छन्।
प्रश्न: सबैभन्दा प्रसिद्ध राष्ट्रिय निकुञ्ज कुन हो? चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज — नेपालको पहिलो (१९७३) र युनेस्को विश्व सम्पदा स्थल (१९८४)।
प्रश्न: बाघ हेर्न सबैभन्दा राम्रो निकुञ्ज कुन हो? बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज मा नेपालको सबैभन्दा उच्च बाघ घनत्व छ।
प्रश्न: नेपालमा सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज कुन हो? शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज (३,५५५ वर्ग कि.मि.)।
