नेपालका हिमनदी र हिमतालहरू: एशियाको पानीको टावर

नेपालका हिमनदीहरू ती नदीहरूको स्रोत हुन् जसले नेपाल, भारत र बंगलादेशभरि करोडौं मानिसलाई पानी दिन्छन्। ती पनि इतिहासमा कुनै पनि बिन्दुभन्दा छिटो पग्लिरहेका छन्।

एशियाको पानीको टावर

हिमालयलाई प्रायः “एशियाको पानीको टावर” भनिन्छ किनभने यसले ध्रुवीय क्षेत्रबाहिर पृथ्वीमा कतै पनि भन्दा बढी ताजा पानी हिउँ र बरफको रूपमा भण्डारण गर्छ। यी हिमनदीहरूले एशियाका दस प्रमुख नदी प्रणालीहरू — गंगा, ब्रह्मपुत्र, सिन्धु सहित — लाई पानी दिन्छन्, जसले करिब १.९ अर्ब मानिसलाई पानी उपलब्ध गराउँछन्।

नेपालमा कति हिमनदी छन्?

नेपालमा १,४६६ हिमनदी छन्, जसले करिब ३,९०२ वर्ग कि.मि. ओगटेका छन् — नेपालको कुल क्षेत्रफलको करिब २.६%। उपग्रह इमेजरी प्रयोग गरेर हालैका सूचीहरूले २,३१५ हिमताल करिब ७५ वर्ग कि.मि. मा फैलिएको देखाउँछन्।

प्रमुख हिमतालहरू

१. छो रोल्पा (रोल्वालिङ)

छो रोल्पा नेपालका सबैभन्दा अध्ययन गरिएका हिमतालहरूमध्ये एक हो। यो डोलखा जिल्लाको रोल्वालिङ उपत्यकामा ४,५८० मिटरमा छ। सन् २००० मा तालको सतह ३ मिटर तल झार्न नहर बनाइयो।

२. इम्जा छो (सगरमाथा क्षेत्र)

सोलुखुम्बुको खुम्बु क्षेत्रमा ५,०१० मिटरमा रहेको इम्जा छो नेपालको सबैभन्दा छिटो बढ्दो हिमतालमध्ये एक हो। यो सन् १९६० को दशकमा लगभग केही थिएन, आज १ वर्ग कि.मि. भन्दा बढी छ।

३. थुलागी ताल (पश्चिम नेपाल)

मनाङ जिल्लामा ४,२५० मिटरमा रहेको थुलागी मर्स्याङ्दी नदी बेसिनमा छ — त्यही नदी प्रणाली जसले अन्नपूर्ण सर्किट ट्रेकलाई पानी दिन्छ।

४. लोअर बरुण ताल (पूर्वी नेपाल)

संखुवासभा जिल्लामा ४,५७० मिटरमा रहेको लोअर बरुण हालका दशकहरूमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।

GLOF समस्या

हिमताल विस्फोट बाढी (GLOF) तब हुन्छ जब हिमताललाई रोक्ने कमजोर मोरेन बाँध भत्किन्छ — पग्लिएको बरफ, हिमपहिरो, भूकम्प, वा भारी वर्षापछिको अतिप्रवाहका कारण।

परिणाम विनाशकारी हुन्छ। पानी, माटो र भग्नावशेषको पर्खाल तलतिर दौडिन्छ।

१९८५ दिग छो विपत्ति

नेपालको सबैभन्दा प्रसिद्ध GLOF अगस्ट ४, १९८५ मा खुम्बु क्षेत्रमा दिग छोको विस्फोट थियो। मोरेन बाँध भत्किएर ६–१० करोड घन मिटर पानी निकास भयो। यसले नष्ट गर्‍यो:

• १४ पुल
• नाम्चे जलविद्युत् केन्द्र
• दर्जनौं घर र पशुधन
• ट्रेकिङ ट्रेलहरू

संयोगवश कोही मारिएन — तर यो घटनाले नेपाललाई हिमनदी जोखिमलाई गम्भीरतापूर्वक लिन बाध्य बनायो।

आजको GLOF जोखिम

आज नेपाली र अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानकर्ताहरूले दर्जनौं “सम्भावित खतरनाक” हिमतालहरूको निगरानी गर्छन्। सबैभन्दा जोखिममा:

• छो रोल्पा (डोलखा)
• इम्जा छो (सोलुखुम्बु)
• थुलागी (मनाङ)
• लोअर बरुण (संखुवासभा)

हिमनदी घट्दै: आधुनिक संकट

नेपालका हिमनदीहरू चिन्ताजनक दरमा घटिरहेका छन्। अध्ययनहरूले देखाउँछन्:

• सगरमाथा क्षेत्रका हिमनदी वर्षेनि १०–५९ मिटर घटिरहेका छन्
• ५,००० मिटर मुनिका साना हिमनदी दशकभित्र लगभग पूर्ण रूपमा लोप हुने अपेक्षा छ

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

प्रश्न: नेपालमा कति हिमनदी छन्? नेपालमा करिब १,४६६ हिमनदी छन्, करिब ३,९०२ वर्ग कि.मि. ओगटेका, र करिब २,३१५ हिमताल छन्।

प्रश्न: GLOF के हो? हिमताललाई रोक्ने मोरेन बाँध भत्किंदा हुने विनाशकारी बाढी।

प्रश्न: नेपालको सबैभन्दा खराब GLOF कुन थियो? १९८५ दिग छो विस्फोटले खुम्बु क्षेत्रमा १४ पुल र जलविद्युत् केन्द्र नष्ट गर्‍यो।

प्रश्न: नेपालका हिमनदी पग्लिरहेका छन्? हो, छिटो। धेरै हिमनदी वर्षेनि १०–५९ मिटर घटिरहेका छन्।