क्षेत्री र बाहुन (ब्राह्मण) समुदायहरू नेपालको पहाडी समाजका परम्परागत शासक र पुजारी वर्गहरू हुन्। सँगै, तिनीहरूले शताब्दीयौंदेखि नेपालको राजनीति, धर्म, र संस्कृतिलाई आकार दिनमा प्रभावशाली भूमिका खेलेका छन्।
जाति प्रणाली कानूनी रूपमा खारेज भए पनि, यी समुदायहरूको सांस्कृतिक र सामाजिक प्रभाव नेपाली समाजको तानाबानामा गहिरो रूपमा बुनिएको छ।
क्षेत्रीहरू को हुन्?
क्षेत्री (वा क्षत्रिय) जाति परम्परागत योद्धा र शासक वर्ग हो। ऐतिहासिक रूपमा, तिनीहरू पहाडी राज्यहरूका राजा, सेनापति, र प्रशासकहरू थिए।
- जनसंख्या: क्षेत्रीहरूले नेपालको जनसंख्याको लगभग १६% ओगटेका छन्, जसले तिनीहरूलाई सबैभन्दा ठूलो समूहहरूमध्ये एक बनाउँछ।
- उत्पत्ति: तिनीहरू इन्डो-आर्यन मूलका मानिन्छन्, पश्चिमी नेपालको प्राचीन खस राज्यसँग सम्बन्धित।
- भूमिका: तिनीहरू पृथ्वीनारायण शाह अन्तर्गत नेपाल एकीकरण गर्ने सैनिक र शासकहरू थिए। शाह वंश सहित नेपालका धेरै राजाहरू क्षेत्री मूलका थिए।
बाहुनहरू (ब्राह्मणहरू) को हुन्?
बाहुन (ब्राह्मण) जाति परम्परागत पुजारी र विद्वान वर्ग हो।
- जनसंख्या: बाहुनहरूले नेपालको जनसंख्याको लगभग १२% ओगटेका छन्।
- उत्पत्ति: तिनीहरूले भारतीय उपमहाद्वीपका प्राचीन ब्राह्मणहरूसँग आफ्नो वंशको खोजी गर्छन्, जो नेपालको पहाडहरूमा बसाइँसराइ गरेका थिए।
- भूमिका: तिनीहरूले पुजारी, शिक्षक, र राजाहरूका सल्लाहकारको रूपमा सेवा गरे। तिनीहरू हिन्दु धर्मग्रन्थ, अनुष्ठान, र शिक्षाका संरक्षक थिए।
जाति प्रणाली
नेपालको परम्परागत जाति प्रणालीले क्षेत्री र बाहुनहरूलाई पदानुक्रमको शीर्षमा राख्यो। यस प्रणालीले सामाजिक स्थिति, पेशा, र विवाहलाई निर्धारण गर्यो।
यद्यपि, जाति प्रणाली नेपालमा आधिकारिक रूपमा अवैध छ र सन् १९६३ देखि खारेज गरिएको छ। जातिको आधारमा भेदभाव कानूनद्वारा निषेधित छ। यसका बावजुद, जाति-आधारित सामाजिक दृष्टिकोणहरू नेपाली समाजका केही भागहरूमा अझै पनि अवस्थित छन्, र जाति-आधारित भेदभाव एक महत्वपूर्ण मानव अधिकार मुद्दा रहिरहेको छ।
संस्कृति र धर्म
दुवै समुदायहरूले रूढीवादी हिन्दु धर्म पालन गर्छन्।
- चाडपर्वहरू: दशैं र तिहार सबैभन्दा महत्वपूर्ण चाडपर्वहरू हुन्।
- अनुष्ठानहरू: बाहुन पुजारीहरू (पण्डितहरू) ले विवाह, ब्रतबन्ध (पवित्र धागो समारोह), र मृत्यु संस्कार जस्ता महत्वपूर्ण समारोहहरू गर्छन्।
- भाषा: तिनीहरूले नेपाली मातृभाषाको रूपमा बोल्छन्, र ऐतिहासिक रूपमा नेपाली साहित्यका प्राथमिक संरक्षक थिए।
खाना र पोशाक
- खाना: परम्परागत बाहुन खानपान कडाईका साथ शाकाहारी छ। क्षेत्री खानपानमा मासु (सामान्यतया राँगा वा बाख्रा) समावेश छ। दाल भात दुवै समुदायको मुख्य खाना हो।
- पोशाक: परम्परागत पोशाकमा दौरा-सुरुवाल (पुरुषका लागि) र गुन्यु चोलो (महिलाका लागि) समावेश छ। ढाका टोपी (परम्परागत टोपी) पुरुषहरूले लगाउँछन्।
आधुनिक भूमिका
आज, क्षेत्री र बाहुनहरू नेपाली राजनीति, शिक्षा, र प्रशासनमा अत्यधिक प्रभावशाली छन्। नेपालका धेरै प्रधानमन्त्री र वरिष्ठ कर्मचारीहरू यी समुदायहरूबाट आउँछन्।
यद्यपि, नेपालले अधिक समावेशी समाज सिर्जना गर्न महत्वपूर्ण प्रगति गरेको छ। सन् २०१५ को संविधानले सीमान्तकृत समूहहरू, दलितहरू, र महिलाहरूका लागि संसद र सरकारी जागिरहरूमा सिट आरक्षित गर्दछ, ऐतिहासिक असमानताहरूलाई सम्बोधन गर्ने लक्ष्य राख्दै।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
क्षेत्रीहरू को हुन्?
क्षेत्रीहरू नेपालको पहाडी समाजका परम्परागत योद्धा र शासक वर्ग हुन्। तिनीहरू पहाडी राज्यहरूका राजा, सेनापति, र प्रशासकहरू थिए।
नेपालमा बाहुनहरू को हुन्?
बाहुनहरू (ब्राह्मणहरू) परम्परागत पुजारी र विद्वान वर्ग हुन्, पुजारी, शिक्षक, र राजाहरूका सल्लाहकारको रूपमा सेवा गर्दै।
के नेपालमा जाति प्रणाली अझै पनि प्रभावमा छ?
जाति प्रणाली सन् १९६३ मा आधिकारिक रूपमा खारेज गरिएको थियो, र जाति-आधारित भेदभाव अवैध छ। यद्यपि, सामाजिक दृष्टिकोण र असमानताहरू केही क्षेत्रहरूमा कायम छन्।
क्षेत्री र बाहुनहरूले कुन धर्म पालन गर्छन्?
दुवै समुदायहरूले रूढीवादी हिन्दु धर्म पालन गर्छन्, र धेरै बाहुन पुजारीहरूले अझै पनि परम्परागत हिन्दु समारोहहरू गर्छन्।
अर्को पढ्नुहोस्: सबै नेपालका विविध जातीय समुदायहरूको बारेमा जान्न मानिस हब अन्वेषण गर्नुहोस्।
