बिस्केट जात्रा काठमाडौं उपत्यकाका तीन प्राचीन राजकीय सहरहरूमध्ये एक भक्तपुर को सबैभन्दा ठूलो चाड हो। यसले नेपाली नयाँ वर्ष (बैशाख १) लाई चिन्ह लगाउँछ र नौ दिन मनाइन्छ, अप्रिलको मध्यतिर।
यो चाड आफ्नो रथ जुलुस, प्रतिद्वन्द्वी छिमेकहरूबीच नाटकीय रस्साकस्सी, र योसिं नामक अग्लो काठको खम्बा उठाउनेका लागि प्रसिद्ध छ। इन्द्र जात्राभन्दा फरक, बिस्केट जात्रा अधिक ठूलो, अधिक अराजक, र भक्तपुरको अद्वितीय नेवार संस्कृतिमा गहिरो जरा गाडेको छ।
बिस्केट जात्राको पछाडिको किंवदन्ती
“बिस्केट” नाम नेपाली शब्द “बि” (सर्प) र “स्याको” (मारिएको) बाट आउँछ। किंवदन्तीअनुसार:
- भक्तपुरकी एक राजकुमारी श्रापित थिइन् — उनले विवाह गरेको प्रत्येक पुरुष विवाहको रात मर्थ्यो।
- एक बहादुर राजकुमारले पत्ता लगाए कि राजकुमारी सुत्दा उनको नाकबाट दुई सर्पहरू निस्कन्छन्।
- उनले तरवारले सर्पहरूलाई मारे, र श्राप तोडियो।
- यो चाडले यो विजय र राजकुमारीको मुक्तिलाई मनाउँछ।
यो किंवदन्ती भैरव देवतासँग पनि जोडिएको छ, जसको मूर्ति चाडको केन्द्र हो।
बिस्केट जात्राका नौ दिन
यो चाड नौ दिन चल्छ र धेरै फरक संस्कारहरू समावेश गर्छ।
दिन १ — योसिं थनेगु
भक्तपुरको तौमढी चोक मा योसिं नामक अग्लो काठको खम्बा खडा गरिन्छ। खम्बा झन्डाहरूले सजाइन्छ र पौराणिक सर्पलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
दिन २–४ — रथ जुलुस
दुई ठूला काठका रथहरू — एउटा भैरव को लागि र एउटा भद्रकाली को लागि — सयौं भक्तहरूद्वारा सडकहरूबाट तानिन्छन्। रथहरू विशाल छन्, र तिनीहरूलाई तान्नु सामुदायिक प्रयास हो जसले प्रायः छिमेकहरूबीच मैत्रीपूर्ण प्रतिद्वन्द्वता निम्त्याउँछ।
दिन ५ — जिब्रो छेड्ने चाड
केही भक्तहरूले भैरवलाई चढावाको रूपमा लामो सुइयाले आफ्नो जिब्रो छेड्छन्। यो संस्कार सहनशीलता र भक्तिको परीक्षा हो, र यसले ठूलो भीडलाई आकर्षित गर्छ।
दिन ८ — रस्साकस्सी
भक्तपुरको माथिल्लो र तल्लो आधाबीच नाटकीय रस्साकस्सी हुन्छ। दुई पक्षहरूले योसिं खम्बासँग जोडिएको विशाल डोरीमा तान्छन्। कुन पक्ष जित्छ, त्यसलाई आउँदो वर्षको लागि राम्रो भाग्य हुने विश्वास गरिन्छ।
दिन ९ — योसिं थनेगु (खम्बा झार्ने)
योसिं खम्बा झारिन्छ र सडकहरूबाट नदीमा तानिन्छ, जहाँ यो डुबाइन्छ। यसले बिस्केट जात्राको अन्त्यलाई चिन्ह लगाउँछ।
बिस्केट जात्राका रथहरू
बिस्केट जात्राका रथहरू नेपालका सबैभन्दा ठूलामध्ये छन्। प्रत्येक काठबाट बनाइन्छ, नक्काशीले सजाइन्छ, र धेरै टन तौलको हुन सक्छ। तिनीहरूलाई तान्न सयौं मानिसहरूको सहयोग चाहिन्छ।
भैरव रथ विशेष गरी प्रसिद्ध छ। यो यति गह्रौं छ भनिन्छ कि काठका चक्काहरू प्रायः जुलुसको समयमा जमीनमा धसिन्छन्।
भक्तपुर: चाडपर्वको सहर
भक्तपुर (भादगाउँ पनि भनिन्छ) नेपालको चाडपर्वको सहर को रूपमा परिचित छ। यो मल्ल राज्यको राजधानी थियो र काठमाडौं वा पाटनभन्दा राम्रोसँग आफ्नो मध्ययुगीन चरित्र संरक्षण गरेको छ।
यो सहर यसका लागि प्रसिद्ध छ:
- भक्तपुर दरबार क्षेत्र: दरबार र मन्दिरहरू सहितको युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र।
- कुमाले चोक: जहाँ परम्परागत माटोका भाँडाहरू अझै हातले बनाइन्छन्।
- नेवार संस्कृति: भक्तपुर नेवार परम्परा, खाना, र चाडपर्वहरू अनुभव गर्ने उत्तम स्थानहरूमध्ये एक हो।
आधुनिक नेपालमा बिस्केट जात्रा
बिस्केट जात्रा भक्तपुरमा प्रमुख कार्यक्रम रहिरहेको छ, काठमाडौं र विदेशबाट हजारौं आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गर्दै। यो चाड युनेस्को-मान्यता प्राप्त अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा हो र नेपालको चाडपर्व क्यालेन्डरको मुख्य आकर्षण हो।
पछिल्ला वर्षहरूमा, यो चाड पर्यटक आकर्षणको रूपमा प्रवर्द्धन गरिएको छ, आगन्तुकहरू रथ, रस्साकस्सी, र जिब्रो छेड्ने संस्कार हेर्न आउँछन्।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
बिस्केट जात्रा के हो?
बिस्केट जात्रा भक्तपुरमा नेपाली नयाँ वर्ष मनाउने नौ दिनको नेवारी चाड हो। यसमा रथ जुलुस, रस्साकस्सी, र योसिं खम्बा उठाउने समावेश छ।
बिस्केट जात्रा कहिले मनाइन्छ?
बिस्केट जात्रा अप्रिलको मध्यतिर मनाइन्छ, सामान्यतया नेपाली नयाँ वर्ष (बैशाख १) भन्दा चार दिन अघि सुरु भई केही दिन पछि अन्त्य हुँदै।
“बिस्केट” को अर्थ के हो?
“बिस्केट” नेपाली शब्द “बि” (सर्प) र “स्याको” (मारिएको) बाट आउँछ, राजकुमारीको मुक्तिको लागि सर्पहरूलाई मार्ने राजकुमारको किंवदन्तीलाई सन्दर्भित गर्दै।
बिस्केट जात्राको रस्साकस्सीमा के हुन्छ?
भक्तपुरको माथिल्लो र तल्लो आधाले योसिं खम्बासँग जोडिएको विशाल डोरीमा तान्छन्। कुन पक्ष जित्छ, त्यसलाई आउँदो वर्षको लागि राम्रो भाग्य हुने विश्वास गरिन्छ।
अर्को पढ्नुहोस्: सबै चाडपर्व लेखहरूको लागि चाडपर्व हब अन्वेषण गर्नुहोस्, वा यी परम्पराहरूको उत्पत्ति बुझ्न नेपालको इतिहास मा डुब्नुहोस्।
सम्बन्धित जिल्लाहरू: भक्तपुर, काठमाडौं, ललितपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, नुवाकोट
